BM MA63: 13 daripada 29 perkara sudah selesai. Yang selebihnya tu yang paling susah.

Kalau anda pernah dengar orang Sabah dan Sarawak cakap pasal "hak MA63" tapi tak berapa faham apa yang sebenarnya dituntut — artikel ini untuk anda.

Dan kalau anda anak Sabah atau Sarawak yang dah lama dengar cerita ni sejak zaman atuk, mungkin ada beberapa perkembangan 2026 yang anda belum tahu.

Tahun ini je dah banyak berlaku:

• Januari 2026 — Timbalan Perdana Menteri lancar Dashboard MA63, papar status 29 perkara berbangkit. Ketika itu 13 sudah selesai.
• Mei 2026 — semasa Pesta Kaamatan peringkat Sabah, Perdana Menteri umum Geran Khas Sabah dinaikkan kepada RM1.5 bilion, sementara menunggu kaedah pelaksanaan 40% dimuktamadkan.
• Sarawak pula ambil alih sepenuhnya Empangan Bakun — empangan hidroelektrik terbesar negara.

1. Kenapa Sabah dan Sarawak lain daripada negeri lain

Ini titik yang selalu tak difahami di Semenanjung.

Pada 16 September 1963, Malaysia terbentuk melalui perjanjian antara lima pihak — UK, Persekutuan Tanah Melayu, Borneo Utara, Sarawak dan Singapura. Singapura keluar pada 1965, tapi pemergiannya tak membatalkan perjanjian itu.

Sabah dan Sarawak bukan negeri yang "sertai" Malaysia macam Johor atau Perak sertai Persekutuan Tanah Melayu. Mereka wilayah berasingan dengan sistem pentadbiran sendiri — Sabah dulu wilayah syarikat berpiagam, Sarawak pula kerajaan Brooke kemudian tanah jajahan British.

Sebab itu MA63 lebih terperinci daripada dokumen penyertaan biasa. Ia perlu nyatakan kuasa apa yang kedua-dua wilayah kekalkan.

Cadangan Suruhanjaya Cobbold menjadi asas perlindungan yang kemudiannya dimasukkan ke dalam Perlembagaan melalui Akta Malaysia 1963 (diluluskan Parlimen British) dan Akta Perlembagaan (Pindaan) 1963. Laporan Jawatankuasa Antara Kerajaan (IGC) memperincikan syarat-syaratnya.

Ini penting dari segi undang-undang: hak-hak tersebut bukan sekadar janji dalam dokumen sejarah. Banyak daripadanya termaktub dalam Perlembagaan — dan itulah sebabnya Sabah Law Society boleh saman dan menang di mahkamah pada 2025.

2. Tuntutan 40 peratus: apa sebenarnya

Ini isu paling besar, dan paling kerap disalahfaham.

Perkara 112C, dibaca bersama Bahagian IV Jadual Kesepuluh, memperuntukkan Geran Khas kepada Sabah. Jadual Kesepuluh guna perkataan "dua perlima" — iaitu 40 peratus — dan angka itu tertulis dalam Perlembagaan Persekutuan sendiri.

Formulanya, ringkasnya: Sabah berhak menerima 40% daripada (hasil Persekutuan dikutip di Sabah tolak perbelanjaan Persekutuan di Sabah).

Perkara 112D pula wajibkan Kerajaan Persekutuan dan Kerajaan Negeri buat semakan berkala ke atas jumlah Geran Khas.

Semakan dibuat pada tahun-tahun awal, sehingga 1974. Lepas tu berhenti. Dari 1974 hingga 2021 — 47 tahun — tiada semakan yang sah dijalankan. Orang Sabah panggil tempoh ini "the lost years".

Cara orang Sabah lihat isu ini — ADUN Elopura Calvin Chong menyatakannya dengan jelas di Sandakan: tuntutan 40% "bukanlah satu bentuk permintaan atau sedekah daripada kerajaan Persekutuan, tetapi hak yang dijanjikan kepada Sabah." Beliau kata Sabah cuma "mengambil kembali sebahagian daripada hasil yang disumbangkan" — dan ini "hutang kerajaan Persekutuan kepada rakyat Sabah" yang tertunggak lebih 60 tahun.

Sama ada anda setuju atau tidak, itulah kerangka pemikiran yang perlu difahami untuk mengerti kenapa isu ini tak pernah reda.

3. Keputusan mahkamah Oktober 2025

Pada 17 Oktober 2025, Mahkamah Tinggi Kota Kinabalu — Hakim Datuk Celestina Stuel Galid — buat keputusan yang belum pernah berlaku.

Kes ini dibawa oleh Sabah Law Society, difailkan Jun 2022.

Apa yang mahkamah putuskan:

• Kerajaan Persekutuan melanggar kewajipan perlembagaan di bawah Perkara 112D kerana gagal mengadakan semakan kedua pada 1974
• Kerajaan Persekutuan masih terhutang 40% bagi setiap tahun kewangan dari 1974 hingga 2021
• Perintah semakan Geran Khas yang diwartakan pada 2022, 2023 dan Ogos 2025 adalah tidak sah, ultra vires dan tidak rasional
• Perintah mandamus — Kerajaan Persekutuan mesti adakan semakan semula dengan Kerajaan Sabah dalam 90 hari, dan capai persetujuan dalam 180 hari

Hakim tegaskan kewajipan di bawah Perkara 112D itu mandatori, bukan pilihan.

Kerajaan Persekutuan failkan rayuan pada November 2025. Kemudian pada Mac 2026, Perdana Menteri Anwar Ibrahim nyatakan kerajaan tidak merayu kes 40% itu dan komitmen tersebut muktamad.

Skop rayuan itu sendiri jadi isu di Sabah — bekas presiden Sabah Law Society bangkitkan kebimbangan bahawa notis rayuan menyentuh tempoh 90 dan 180 hari, iaitu perlindungan terhadap kelewatan lanjut.

4. Status sebenar pada 2026: apa yang selesai, apa yang tidak

Inilah bahagian yang paling berguna, kerana kebanyakan artikel berhenti di keputusan mahkamah.

Dashboard MA63 dilancarkan Timbalan Perdana Menteri pada penghujung Januari 2026 — platform bersepadu untuk memantau kemajuan. Ketika itu ia menunjukkan 13 daripada 29 perkara berbangkit telah selesai.

Antara yang sudah selesai: - Pindaan Akta Lembaga Hasil Dalam Negeri 1995 dan pelantikan wakil Kerajaan Sabah sebagai Anggota Tetap LHDN (2023)

Kritikan terhadap dashboard tu sendiri: ia dilihat masih asas dan kurang interaktif — sekadar senaraikan perkara dan status tanpa penjelasan lanjut, jadi susah nak faham tahap kemajuan sebenar.

Rundingan yang sedang berjalan:

• Mac 2026 — Mesyuarat Jawatankuasa Teknikal MTPMA63 pertama tahun ini di Putrajaya, dipengerusikan Timbalan Perdana Menteri Datuk Seri Fadillah Yusof
• 30 Jun 2026 — sesi rundingan khusus tuntutan 40% Sabah

Satu masalah praktikal yang jarang dilaporkan: Kerajaan Negeri Sabah tiada data lengkap tentang berapa sebenarnya hasil yang dikutip Kerajaan Persekutuan di Sabah, walaupun sudah memohon perkongsian maklumat. Susah nak tuntut 40% kalau tak tahu 100% tu berapa.

Jalan keluar kalau rundingan buntu: Pembantu Menteri Kewangan I Sabah, Jolita Mojungki, sebut bahawa jika tiada persetujuan, pentaksir bebas hendaklah dilantik selaras Perkara 112D(6) Perlembagaan Persekutuan.

5. Sarawak: strategi ambil balik aset

Sarawak ambil pendekatan berbeza daripada Sabah — kurang di mahkamah, lebih kepada mengambil alih aset dan entiti secara berperingkat.

Apa yang Sarawak sudah ambil alih, seperti disenaraikan Premier Datuk Patinggi Tan Sri Abang Johari Tun Openg pada Perhimpunan Hari Pekerja 2026 di BCCK, Kuching:

• Empangan Hidroelektrik Bakun — kuasa tenaga diambil alih daripada Kerajaan Persekutuan
• Pelabuhan Bintulu — pelabuhan ini asalnya urusan negeri di bawah Perlembagaan, tetapi diletakkan di bawah pentadbiran Persekutuan pada lewat 1970-an untuk membangunkan industri LNG ketika Sarawak tiada kemampuan kewangan membina pelabuhan
• Bank Pembangunan Sarawak (DBOS)
• Petroleum Sarawak Berhad (PETROS)
• AirBorneo — syarikat penerbangan negeri, dijangka beroperasi 2026
• Ekuiti majoriti Affin Bank

Dan Abang Johari kata terus terang: "banyak lagi yang kita hendak ambil alih daripada Kerajaan Persekutuan."

Mengenai Bakun, beliau nyatakan maksud sebenarnya: "Hari ini Empangan Bakun adalah hak milik Sarawak sepenuhnya. Selepas pengambilalihan ini, kita mempunyai kebebasan untuk menentukan dasar tenaga dan mengurus aset strategik demi kepentingan rakyat serta pembangunan negeri."

Pendirian rasmi Sarawak, dalam ucapan penggulungan DUN: tuntutan yang dikemukakan "berasaskan perundangan dan hak mutlak yang sememangnya milik rakyat Sarawak," sambil komited mengekalkan hubungan kerja yang baik dengan Putrajaya — khususnya untuk peruntukan jalan raya, bekalan air, sekolah, klinik dan hospital di kawasan luar bandar.

6. Isu minyak dan gas: PETRONAS lawan PETROS

Ini isu paling rumit, dan jawapannya mungkin mengejutkan.

Kerajaan Persekutuan beritahu Parlimen — melalui jawapan bertulis Datuk Seri Azalina Othman Said — bahawa MA63 sendiri tidak mengandungi peruntukan berkaitan pemilikan, pengurusan atau pengawalan sumber minyak dan gas, dan tidak menakrifkan peranan entiti petroleum seperti PETRONAS atau PETROS.

Pertikaian sebenarnya di antara dua undang-undang:

• PETROS menuntut sebagai pengumpul gas tunggal di bawah undang-undang negeri, iaitu Ordinan Pengedaran Gas (DGO)
• PETRONAS menegaskan haknya di bawah Akta Pembangunan Petroleum 1974 (PDA) mengatasi undang-undang negeri

Sarawak menyimpan lebih 40% rizab gas Malaysia, jadi ini bukan isu kecil.

Percubaan menyelesaikannya: Anwar Ibrahim dan Abang Johari menandatangani deklarasi bersama yang mengiktiraf kedua-dua PDA dan DGO — tetapi rundingan antara kedua-dua syarikat masih berjalan.

Isu royalti 5% pula lain lagi. Kedua-dua negeri lama menuntut kadar lebih tinggi, dengan hujah pembayaran tunai oleh PETRONAS bukanlah bentuk pembayaran yang diperuntukkan dalam Perlembagaan.

7. Apa lagi yang masih dirunding

Kerusi Parlimen. Pemimpin kedua-dua negeri memperjuangkan pemulihan perwakilan sejarah 35 peratus atau satu pertiga daripada keseluruhan kerusi Parlimen — untuk mengekalkan kuasa veto di bawah MA63. Isu ini berpunca daripada 1965: apabila Singapura keluar, kerusi Parlimennya diserap ke Semenanjung, sekali gus mengurangkan kuasa perundangan Borneo.

Pada Majlis Tindakan Pelaksanaan MA63 di Kuching, 12 September, Perdana Menteri sahkan Kerajaan Persekutuan bersedia mempertimbangkan penambahan kerusi Dewan Rakyat untuk Sarawak dan Sabah.

Pelantikan hakim. Dipersetujui bahawa Jemaah Menteri akan kemukakan cadangan pindaan Perlembagaan supaya pelantikan pesuruhjaya kehakiman di Sarawak dan Sabah disahkan oleh Yang di-Pertua Negeri masing-masing.

Alam sekitar. Sarawak dijangka memperoleh kuasa lebih besar melalui pengecualian Akta Kualiti Alam Sekeliling 1974, dijangka dibentangkan di Parlimen.

Kesihatan. Timbalan Premier Sarawak Datuk Amar Dr Sim Kui Hian kata autonomi lebih besar dalam sektor kesihatan akan membolehkan Sarawak menangani kekurangan pakar yang lama berlaku, khususnya di luar bandar.

Borneonisasi — pengisian jawatan dalam jabatan Persekutuan oleh anak tempatan, terutama bagi jawatan pengurusan kanan — masih diteruskan.

8. Pindaan Perlembagaan 2021

Satu perkara yang sering disebut tapi jarang dijelaskan.

Perkara 1(2) Perlembagaan asalnya menyenaraikan komponen Malaysia mengikut struktur 1963. Pindaan 1976 mengubahnya, menyenaraikan Sabah dan Sarawak sebagai negeri biasa bersama Johor, Kedah dan lain-lain. Dari segi undang-undang kesannya diperdebatkan; dari segi simbolik ia difahami di Borneo sebagai penurunan taraf.

Pada 2021, Parlimen pinda semula Perkara 1(2) — kembali kepada kedudukan 1963, iaitu Malaysia terdiri daripada Semenanjung Malaysia dan wilayah Sabah dan Sarawak. Pindaan itu juga memperluas takrif "Persekutuan" dalam Perkara 160(2) untuk merangkumi MA63.

Adakah ia beri hak baharu? Kebanyakan ulasan undang-undang mengatakan tidak secara langsung. Tetapi ia memberikan asas perundangan yang lebih kukuh untuk Sarawak menuntut pengembalian kuasa ke atas sumbernya sendiri — dan itu bukan perkara kecil.

Apa yang boleh anda buat

Kalau anda anak Sabah atau Sarawak:

• Semak Dashboard MA63 untuk status terkini 29 perkara berbangkit
• Ikuti persidangan DUN negeri anda — banyak maklumat status keluar dari jawapan lisan di situ, bukan dari akhbar nasional
• Sumber tempatan seperti Utusan Borneo, Sarawak Tribune, Daily Express dan TVS liputkan isu ini jauh lebih terperinci daripada akhbar Semenanjung

Kalau anda dari Semenanjung dan nak faham:

• Baca Laporan IGC — ia dokumen asas yang paling menjelaskan
• Fahami bezanya antara hak dalam Perlembagaan (boleh dibawa ke mahkamah, seperti kes Sabah Law Society) dan perkara dalam rundingan politik (bergantung kepada kesediaan kerajaan)

Perkara praktikal yang ramai tak sedar:

• Imigresen kekal di bawah kuasa negeri — sebab itu anda kena lalu kaunter imigresen walaupun terbang domestik ke Kuching atau Kota Kinabalu, dan sebab itu orang Semenanjung perlu permit untuk bekerja di sana
• Tiada agama negeri di Sabah dan Sarawak — berbeza dengan kedudukan di Semenanjung
• Mahkamah Anak Negeri dan undang-undang adat terus terpakai